زندگی نامه ابوالوفاء بوزجانی

ابوالوفاء محمد ابن محمد ابن یحیی ابن اسماعیل ابن عباس بوزجانی، از مفاخر برجسته ی علمی ایران و یکی از بزرگترین ریاضیدانان و منجمان اسلامی است. او را با لقب های “حاسب” و “مهندس” نیز نامیده اند. از افتخارات بزرگ بوزجانی این نابغه ی ایرانی این است که اروپاییان علوم را به نام وی نامگذاری کرده اند. جورج سارتون، مورّخ تاریخ علم، سده ی دهم میلادی را “دوران ابوالوفاء” می نامد. در این قرن، اروپا دچار پراکندگی و کشمکش و زد و خوردهای قومی بود و نظام فئودالی از یک طرف و تسلط آموزش های کلیسایی از طرف دیگر راه را بر هر گونه پیشرفت دانش بسته بود. حتی اگر کسی می خواست از دانش زمان خود آگاه شود باید به کتاب های عربی روی می آورد. چین، ژاپن و هند نیز در رکود علمی به سر می برند و هنوز دوران احیای فعالیت های علمی فرا نرسیده بود.

منازل هفتگانه

کتاب مزبور، در بعضی از نسخه های خطی به صورت «المنازل السبع» آمده است.
از این رو که دارای هفت منزل است، و هر منزل دارای هفت باب است.
اسامی منزل ها بدین ترتیب است:
المنزله الاولی: فی النسبه، وهی سبعه ابواب
المنزله الثانیه: فی الضرب و القسمه، وهی سبعه ابواب
المنزله الثالثه: فی اعمال المساحات، وهی سبعه ابواب
المنزله الرابعه: فی اعمال الخراج، وهی سبعه ابواب
المنزله الخامسه: فی التصریف و اعمال المقاسمات، وهی سبعه ابواب
المنزله السادسه: فی انواع شتی من الحساب مما یحتاج الیه فی صناعه الکتابه، وهی سبعه ابواب
المنزله السابعه: فی معاملات التجار، وهی سبعه ابواب

بخوانید  فیثاغورث (Pythagoras) فیلسوف و ریاضیدان یونان باستان

تشریح منازل هفتگانه

از این هفت منزل، سه منزل ریاضیات خالص (نسبت ها، ضرب و تقسیم، تخمین مساحات) است.
در سه منزل اول بوزجانی به بررسی اصول نظری ریاضیات پرداخته و مفاهیم جدیدی را چون انواع کسرها بر اساس تقسیم بندی و یافته های خود، محاسبه ی آنها و بسط کسرهای مرکب به کسرهای اصلی با استفاده از قواعد مخصوص و جدول های کمکی ارائه کرده است.
منزل های اول و دوم مربوط به محاسبه با اعداد صحیح و کسرهاست و منزل سوم مربوط به اندازه ی سطح و حجم شکل های فضایی و اندازه گیری فواصل است. ترجمه سه منزل اول بدین شرح است:

منزل اول- در نسبت ها، (کسرها نشان دهنده ساختار «سرمایه» هستند مانند:۲/۱، ۳/۱، ۴/۱،…..،۱۰/۱).
منزل دوم- در ضرب و تقسیم، (بکارگیری «علم حساب» با عدد صحیح و کسر ها).
منزل سوم- در اعمال مساحت ها، (مساحت شکل ها، حجم اجسام، و یافتن مسافت ها).
ترجمه چهار منزل بقیه مربوط به «حساب علمی» و به شرح زیر است:
منزل چهارم- عملیات مربوط به مالیات، (انواع مختلف مالیات و مشکلات محاسباتی در آنها)
منزل پنجم- در صرافی و عملیات مربوط به تقسیم و توزیع، (انواع محصولات، و مشکلات مربوط به ارزشگذاری و مبادله ی آنها)
منزل ششم- در انواع مختلف حساب لازم برای دفتر داران که مورد احتیاج دوایر دولتی است، (واحد های پولی، پرداخت به نیروهای نظامی، اجازه ی موافقت رسمی و جواز حق عبور کشتی در رودخانه ها، بازرگانی جاده ای)
منزل هفتم- در معاملات تجّار، (سایر مباحث در امر تجارت)

آموزش حساب عملی

هدف اصلی بوزجانی آموزش «حساب عملی» به حسابداران و دفترداران و همچنین تجّار و کاسبان بود و به همین جهت در کتاب وی همه ی مطالب حساب، بدون دلیل و برهان ذکر شده است و تنها شامل تعریف ها و قاعده های مربوط به اعمال و ذکر مثال های متعدد برای آنها است. راه های عملی نظیر نحوه ی پرداخت دستمزد، برآورد مخارج ساختمانی یا مبادله و فروش غلات مختلف و امور دیگری از این قبیل در چهار منزل پایانی کتاب آمده است. بوزجانی در واقع روش های محاسبه ای را که بازرگانان، ماموران مالیات مسّاحان زمین در کارهای روزمره به کار می برند به صورت منظم تدوین و روش های متداول را اصلاح و روش های ناصحیح را نقد کرده است. به هر حال موضوع کاملاً آشکار این است که در جای جای این کتاب، توجه ویژه بوزجانی به «نیازها» و «زبان قابل فهم»، برای مخاطبان است.

بخوانید  ماری کوری (Marie Curie) و کسب دو جایزه نوبل در دو رشته مختلف

دیدگاهتان را بنویسید